Trương Hán Siêu: Cuộc Đời, Sự Nghiệp Văn Chương Và Kiệt Tác Bạch Đằng Giang Phú

Trương Hán Siêu là một trong những danh nhân văn hóa kiệt xuất của lịch sử Việt Nam thời Trần. Ông không chỉ là tác giả của tác phẩm Bạch Đằng giang phú nổi tiếng, mà còn là một tấm gương sáng về lòng yêu nước, đức độ và trí tuệ. Qua hơn 600 năm, những giá trị mà ông để lại vẫn luôn là nguồn cảm hứng lớn cho các thế hệ người Việt.

Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu toàn diện về cuộc đời, sự nghiệp và những đóng góp to lớn của Trương Hán Siêu.

1. Tiểu Sử Cuộc Đời Trương Hán Siêu

1.1. Quê Quán Và Gia Thế

Trương Hán Siêu (chưa rõ năm sinh – mất năm 1354), tự Thăng Phủ, hiệu Đôn Tẩu, sinh tại làng Phúc Am, huyện Yên Ninh, lộ Trường Yên (nay là phường Phúc Thành, TP. Ninh Bình). Đây là vùng đất nổi tiếng với truyền thống hiếu học và yêu nước, điều này phần nào ảnh hưởng đến chí hướng lớn của ông sau này.

1.2. Sự Nghiệp Chính Trị

Ngay từ thuở nhỏ, Trương Hán Siêu đã nổi bật với tài học và tính cách cương trực. Ông từng là môn khách thân cận của Trần Quốc Tuấn (Hưng Đạo Đại Vương). Chính sự tiếp xúc với các bậc anh hùng thời đại đã hun đúc trong ông tinh thần kiên cường và yêu nước mãnh liệt.

Trong hai cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông, ông đóng vai trò quan trọng. Đến năm 1308, Trương Hán Siêu được vua Trần Anh Tông bổ nhiệm làm Hàn lâm học sĩ, mở đầu cho sự nghiệp chính trị kéo dài hơn 40 năm.

Trong triều đại các vua Trần Minh Tông, Trần Hiến Tông và Trần Dụ Tông, ông liên tục được thăng chức:

• Năm 1339: Làm môn hạ hữu ty lang trung.

• Năm 1342: Làm quan tả ty lang trung kiêm Kinh lược sứ Lạng Giang.

• Năm 1345: Thăng làm Tả gián nghị đại phu.

• Năm 1351: Giữ chức Tham tri chính sự.

1.3. Những Năm Tháng Cuối Đời

Năm 1353, Trương Hán Siêu được giao trấn giữ Hóa Châu (Huế), duy trì sự ổn định cho vùng đất phía Nam. Đến cuối năm 1354, ông lâm bệnh và qua đời trước khi kịp về kinh thành.

Sau khi mất, ông được triều đình truy phong nhiều danh hiệu cao quý: Thái bảo, Thái phó, và được thờ tại Văn Miếu Quốc Tử Giám, sánh ngang với các bậc hiền tài muôn đời.

2. Sự Nghiệp Văn Học Đặc Sắc Của Trương Hán Siêu

2.1. Tác Giả Của Những Kiệt Tác Văn Chương

Điểm sáng nhất trong sự nghiệp của Trương Hán Siêu chính là bài Bạch Đằng giang phú – một trong những tác phẩm bất hủ của văn học trung đại Việt Nam. Bài phú không chỉ ca ngợi chiến thắng Bạch Đằng mà còn thể hiện tinh thần tự hào dân tộc và khẳng định vai trò của nhân tài trong việc giữ gìn giang sơn.

Ngoài ra, ông còn để lại nhiều bài thơ và văn bia giá trị như:

• Linh tế thập ký (bài ký tháp Linh Tế)

• Quang nghiêm tự bi văn (văn bia chùa Quang Nghiêm)

• Dục Thúy Sơn khắc thạch – bài thơ khắc trên núi Non Nước Ninh Bình, thể hiện tư tưởng triết lý sâu sắc.

2.2. Nội Dung Tư Tưởng Trong Tác Phẩm

Trương Hán Siêu là người am hiểu cả Nho giáo lẫn Phật giáo. Lúc trẻ, ông từng phê phán Phật giáo nhưng về già lại trở thành một Phật tử sùng đạo. Chính sự giao thoa này đã tạo nên chiều sâu triết lý trong các tác phẩm của ông.

Tác phẩm của Trương Hán Siêu thường hướng tới các giá trị:

• Ca ngợi khí phách dân tộc

• Khẳng định vai trò của nhân kiệt trong giữ nước

• Phản ánh quan điểm chính trị tiến bộ, đề cao pháp trị và trật tự xã hội

2.3. Các Tác Phẩm Chính

• Bạch Đằng giang phú

• Cúc hoa bách vịnh (4 bài)

• Hóa Châu tác

• Dục Thúy sơn

• Quá Tống đô

• Khai Nghiêm tự bi ký

• Dục Thúy sơn linh tế tháp ký

3. Phong Cách Sáng Tác Độc Đáo

3.1. Đặc Điểm Nổi Bật

Phong cách sáng tác của Trương Hán Siêu là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa:

• Tính hùng tráng của các tác phẩm chính luận

• Tính trữ tình sâu sắc trong các bài thơ về thiên nhiên

• Chiều sâu triết lý thấm đẫm tư tưởng Nho – Phật

Ông luôn sử dụng lối văn khách quan, giàu hình ảnh, giàu nhạc điệu, khiến tác phẩm của mình dễ đi vào lòng người.

3.2. Nguồn Cảm Hứng Yêu Nước Mạnh Mẽ

Trương Hán Siêu sáng tác trong bối cảnh đất nước vừa trải qua chiến thắng trước giặc Nguyên – Mông. Do đó, những áng văn của ông luôn:

• Ca ngợi chiến công lẫy lừng của quân dân Đại Việt

• Khơi dậy lòng tự hào dân tộc

• Truyền cảm hứng yêu nước cho thế hệ sau

4. Tác Phẩm Để Đời: Bạch Đằng Giang Phú

4.1. Nội Dung Và Giá Trị

Bạch Đằng giang phú là kiệt tác lớn nhất của Trương Hán Siêu, được viết theo thể phú, kể về dòng sông Bạch Đằng lịch sử – nơi quân dân Đại Việt đánh tan quân xâm lược.

Bài phú thể hiện ba nội dung lớn:

• Ca ngợi cảnh sắc sông Bạch Đằng hùng vĩ

• Khẳng định chiến công hiển hách của cha ông

• Đề cao vai trò của hiền tài, đức độ trong việc bảo vệ đất nước

4.2. Ý Nghĩa Lịch Sử Và Nghệ Thuật

Tác phẩm này không chỉ có giá trị lịch sử mà còn là đỉnh cao của nghệ thuật văn chương trung đại Việt Nam:

• Cách dùng ẩn dụ sâu sắc (sông Bạch Đằng như chứng nhân lịch sử)

• Lối miêu tả trữ tình kết hợp hùng tráng

• Tư tưởng nhân kiệt thắng thiên (người tài là yếu tố quyết định thành bại)

4.3. Một Số Trích Đoạn Nổi Bật

"Giặc tan muôn thủa thái bình,
Tại đâu đất hiểm, bởi mình đức cao."

Câu thơ thể hiện tư tưởng trọng dụng nhân tài: đất nước có thể yên bình không phải nhờ địa thế hiểm trở, mà chính là do con người có tài đức.

5. Di Sản Của Trương Hán Siêu Đối Với Văn Hóa Dân Tộc

5.1. Được Tôn Vinh Qua Các Thế Kỷ

Trương Hán Siêu được xem là:

• Một trong những tứ đại danh nhân văn học thời Trần (cùng với Chu Văn An, Lê Quát, Nguyễn Trung Ngạn)

• Người đầu tiên mở ra tư tưởng du lịch ngắm cảnh trong văn hóa Việt

• Nhà biên soạn luật pháp (cùng Nguyễn Trung Ngạn soạn Bộ luật Hoàng triều Đại điển)

5.2. Được Thờ Tại Văn Miếu

Năm 1372, ông được triều đình cho thờ tại Văn Miếu Quốc Tử Giám, khẳng định vị trí bậc thầy trong nền học thuật nước nhà.

5.3. Tầm Ảnh Hưởng Đến Văn Học Hiện Đại

Tác phẩm của ông là tài liệu giảng dạy chính trong sách Giáo dục Văn học Việt Nam nhiều thế hệ học sinh. Bạch Đằng giang phú còn là cảm hứng cho nhiều nhà văn, nhà thơ hiện đại sáng tác.

6. Kết Luận: Trương Hán Siêu – Tượng Đài Văn Học Và Yêu Nước

Trương Hán Siêu không chỉ là một học giả uyên bác mà còn là một chiến sĩ yêu nước, một nhà văn hóa lớn của dân tộc Việt Nam. Từ tác phẩm Bạch Đằng giang phú cho đến những bài thơ, bài ký khác, ông đều truyền tải tình yêu nước sâu sắc, tinh thần tự tôn dân tộc và những tư tưởng tiến bộ vượt thời đại.

Hơn 600 năm trôi qua, tên tuổi và di sản của ông vẫn luôn tỏa sáng, là niềm tự hào của vùng đất Ninh Bình và của cả dân tộc Việt Nam.